Jak dobrać kompensator mocy biernej (SVG) na podstawie rachunku za prąd – poradnik z przykładem [2026]

Opublikowano: 13/04/2026

Aktualizacja: 2 października 2026 r. Autor: inż. Paweł Marczewski, Komputery SONET S.C. (solarne.info) – sprzedaż i dobór aktywnych kompensatorów SVG/ASVG dla firm i prosumentów. Podstawa prawna: § 47 rozporządzenia taryfowego (Dz.U. 2022 poz. 2505), taryfa PGE Dystrybucja na 2026 r., cena C_rk wg komunikatu URE z 31.03.2025.

Najważniejsze liczby w skrócie (stan: październik 2026)

Dobór kompensatora z faktury w 5 krokach

1. Odczytaj z faktury energię czynną A [kWh], energię bierną indukcyjną E_b [kvarh] i pojemnościową E_b,poj [kvarh] oraz kwoty opłat za energię bierną.
2. Policz tg φ = E_b / A i porównaj z tg φ₀ z umowy (domyślnie 0,4).
3. Policz średnią moc bierną do skompensowania: Q = (E_b − tg φ_doc × A) / T.
4. Dodaj zapas 20–30% na szczyty i dobierz moc urządzenia (lub zestawu modułów).
5. Sprawdź energię pojemnościową – jeśli występuje, kompensator musi ją korygować także poza godzinami pracy.

Poniżej każdy krok szczegółowo, z przykładem liczbowym. Jeśli dopiero zaczynasz temat, przeczytaj najpierw czym jest moc bierna i dlaczego się ją kompensuje.

Kogo dotyczą opłaty za energię bierną?

Zgodnie z § 47 ust. 2 rozporządzenia taryfowego rozliczeniami za energię bierną są objęci odbiorcy zasilani z sieci średniego, wysokiego i najwyższego napięcia. Mogą nimi być objęci także odbiorcy z sieci niskiego napięcia (do 1 kV) – w praktyce dotyczy to zwykle firm z większą mocą przyłączeniową. Najprostszy test: jeśli na fakturze jest pozycja „energia bierna”, „ponadumowny pobór energii biernej” lub „energia bierna pojemnościowa”, ten poradnik jest dla Ciebie.

Opłacie podlega (§ 47 ust. 1):

• energia bierna indukcyjna ponad ilość wynikającą z tg φ₀ (tzw. niedokompensowanie),
• energia bierna indukcyjna pobierana przy braku poboru energii czynnej,
• energia bierna pojemnościowa (przekompensowanie) – zarówno przy poborze energii czynnej, jak i bez niego.

Jakie dane z faktury są potrzebne?

Weź co najmniej 3, a najlepiej 12 kolejnych faktur. Jedna faktura może przypaść na nietypowy miesiąc (przestój, sezon, urlopy), a dobór kompensatora powinien uwzględniać najgorszy realny miesiąc, a nie średnią z dobrego okresu.

Krok 1: Jak policzyć tg φ z rachunku za prąd?

Współczynnik mocy tg φ to iloraz energii biernej i czynnej pobranej w tym samym okresie i w tych samych strefach kontroli (§ 47 ust. 5):

Jeśli tg φ > tg φ₀ (najczęściej 0,4, czyli cos φ ≈ 0,93), płacisz za nadwyżkę energii biernej indukcyjnej. Dla orientacji: tg φ = 0,6 to cos φ ≈ 0,86, a tg φ = 0,3 to cos φ ≈ 0,96.

Krok 2: Ile kosztuje nadwyżka energii biernej?

Opłatę za nadwyżkę energii biernej indukcyjnej liczy się wzorem z § 47 ust. 6:

• C_rk – cena energii elektrycznej, o której mowa w art. 23 ust. 2 pkt 18 lit. b Prawa energetycznego, obowiązująca w dniu zatwierdzenia taryfy. Dla taryf na 2026 r. jest to średnia cena za 2024 r.: 518,81 zł/MWh (komunikat Prezesa URE z 31 marca 2025 r.).
• k – krotność ceny ustalona w taryfie OSD. Przykładowo w taryfie PGE Dystrybucja na 2026 r.: k = 0,5 dla sieci WN, k = 1,0 dla SN i k = 3,0 dla nN. Sprawdź wartość w taryfie swojego operatora.

Energia bierna pojemnościowa i indukcyjna pobrana bez poboru energii czynnej jest rozliczana prościej – mnoży się całą jej ilość przez k i C_rk (§ 47 ust. 8):

To dlatego nawet niewielka ilość energii pojemnościowej potrafi wyraźnie podnieść rachunek – nie ma tu żadnego progu tolerancji.

Krok 3: Jak policzyć potrzebną moc kompensatora?

Najpierw ustal liczbę godzin T, w których faktycznie pracują odbiorniki generujące moc bierną, w strefach kontrolowanych przez OSD:

• praca ciągła 24/7: ok. 720 h w miesiącu 30-dniowym (744 h w 31-dniowym),
• jedna zmiana, 8 h × ok. 21 dni roboczych: ok. 168 h,
• dwie zmiany: ok. 336 h.

Następnie wybierz docelowy tg φ_doc z marginesem poniżej progu – w praktyce 0,2–0,3 zamiast granicznego 0,4, bo obciążenie zmienia się w ciągu miesiąca. Średnia moc bierna do skompensowania wynosi:

To samo można zapisać jako Q_śr = P_śr × (tg φ − tg φ_doc), gdzie P_śr = A / T to średnia moc czynna w godzinach pracy.

Krok 4: Zapas na szczyty i wybór mocy SVG

Średnia z faktury nie pokazuje chwilowych szczytów, dlatego do wyniku dodaje się 20–30% zapasu:

Wybierz najbliższą standardową moc urządzenia powyżej wyniku albo zestaw kilku modułów SVG pracujących równolegle – to ułatwia późniejszą rozbudowę i zapewnia częściową redundancję. Gotowe urządzenia w różnych mocach znajdziesz w kategorii kompensatory mocy biernej SVG, dławiki i kondensatory.

Tabela szybkiego doboru mocy SVG

Wartości z zapasem 25%. „Nadwyżka do skompensowania” to E_b − 0,3 × A z faktury (w kvarh na miesiąc).

Wynik zaokrąglij w górę do najbliższej mocy dostępnego urządzenia albo zestawu modułów pracujących równolegle.

Przeliczenie tg φ na cos φ

Krok 5: Energia bierna pojemnościowa – osobny problem

Energia pojemnościowa pojawia się często poza godzinami pracy, gdy duże odbiorniki są wyłączone, a w sieci zostają kable, zasilacze impulsowe, oświetlenie LED, UPS-y czy niewyłączone baterie kondensatorów. Średnią moc pojemnościową liczysz analogicznie, ale dzieląc przez godziny, w których ona występuje (np. 720 − 168 = 552 h dla zakładu jednozmianowego):

Kompensator SVG koryguje moc bierną w obu kierunkach (indukcyjną i pojemnościową) tym samym urządzeniem, ale musi pracować także w tych godzinach. Klasyczna bateria kondensatorów nie usunie energii pojemnościowej – może ją wręcz zwiększyć.

Przykład: dobór kompensatora SVG z faktury krok po kroku

Firma zasilana z sieci SN, praca jednozmianowa (8 h × 21 dni = 168 h), tg φ₀ = 0,4. Dane z miesięcznej faktury:

1. Współczynnik mocy: tg φ = 24 000 / 40 000 = 0,60 (cos φ ≈ 0,86) – powyżej progu 0,4. Bez opłaty można było pobrać 0,4 × 40 000 = 16 000 kvarh.

2. Koszt miesięczny (C_rk = 0,51881 zł/kWh):

Opłata indukcyjna: 1,0 × 0,51881 × (√(1,36 / 1,16) − 1) × 40 000 = 1 717,90 zł. Opłata pojemnościowa: 1,0 × 0,51881 × 1 500 = 778,22 zł. To ok. 30 000 zł rocznie przy SN i prawie 90 000 zł przy nN – bez żadnej korzyści dla firmy.

3. Moc do skompensowania (tg φ_doc = 0,3): Q_śr = (24 000 − 0,3 × 40 000) / 168 = 12 000 / 168 ≈ 71,4 kvar.

4. Zapas: 1,2–1,3 × 71,4 ≈ 86–93 kvar → wybieramy najbliższą standardową moc powyżej, np. ok. 100 kvar (jedno urządzenie lub 2–3 moduły równolegle).

5. Pojemnościowa: 1 500 kvarh / 552 h ≈ 2,7 kvar średnio – niewiele, ale płatne w całości. SVG pokryje to w trybie pojemnościowym, pod warunkiem że pracuje całą dobę.

Wynik z faktury to wartość orientacyjna. Przed zakupem urządzenia tej klasy warto ją potwierdzić pomiarem.

Ile kosztuje kompensator SVG i kiedy się zwraca?

Okres zwrotu to koszt urządzenia netto podzielony przez miesięczną opłatę za energię bierną, którą kompensator usuwa. Dla przykładu z poprzedniej sekcji (ok. 100 kvar, opłaty 2 496 zł/mies. przy SN i 7 488 zł/mies. przy nN):

Do kosztu dolicz przekładniki prądowe i montaż w rozdzielni. Zwrot liczony jest wyłącznie z opłat za energię bierną – kompensator nie zmniejsza zużycia energii czynnej. Jeśli opłaty za energię bierną na Twojej fakturze są niewielkie (np. kilkadziesiąt złotych miesięcznie), inwestycja w SVG może się nie opłacić; wtedy rozważ mniejsze urządzenie albo – przy samej energii pojemnościowej – dławik.

Firma z fotowoltaiką: dlaczego po montażu PV pojawia się opłata za energię bierną?

Instalacja PV pokrywa część zapotrzebowania na energię czynną, więc z sieci pobierasz mniej kWh. Odbiorniki indukcyjne (silniki, sprężarki, transformatory) nadal pobierają tyle samo energii biernej. Licznik dzieli tę samą ilość kvarh przez mniejszą liczbę kWh, a tg φ rośnie.

Dodatkowo falowniki PV i ich zabezpieczenia mogą w nocy i przy małym obciążeniu generować energię bierną pojemnościową. Aktywny kompensator SVG pracujący całą dobę koryguje oba zjawiska jednym urządzeniem.

Kiedy sama faktura nie wystarczy?

Faktura sumuje energię za cały miesiąc, więc nie widać na niej zmienności w czasie. Pomiar analizatorem sieci (najlepiej przez co najmniej kilka dni roboczych i weekend) jest potrzebny, gdy:

• pracują szybkozmienne odbiorniki: spawarki, prasy, dźwigi, falowniki napędów, sprężarki z częstymi rozruchami – dla takich przypadków § 47 ust. 7 przewiduje nawet rozliczanie na podstawie bezpośredniego pomiaru nadwyżki energii biernej,
• w sieci jest dużo harmonicznych (falowniki, zasilacze, LED) – wtedy dobiera się kompensator z filtracją harmonicznych albo dodatkowy filtr aktywny,
• w zakładzie pracuje instalacja fotowoltaiczna – w godzinach produkcji PV pobór energii czynnej z sieci spada, a pobór energii biernej zostaje, więc tg φ liczony na liczniku rośnie,
• jest kilka punktów poboru – opłatę liczy się oddzielnie dla każdego miejsca dostarczania.

Jeśli licznik rejestruje profil obciążenia, operator lub sprzedawca może udostępnić dane 15-minutowe – to dobry kompromis między fakturą a pełnym pomiarem.

Jak wykonać pomiar, jeśli faktura nie wystarczy

• Czas: co najmniej 7 kolejnych dni, obejmujących dni robocze i weekend – żeby uchwycić zarówno szczyty pracy, jak i energię pojemnościową poza pracą.
• Miejsce: w punkcie, w którym będzie przyłączony kompensator (zwykle rozdzielnia główna, po stronie zasilania wszystkich odbiorów).
• Rejestrowane wielkości: moc czynna i bierna w każdej fazie, cos φ / tg φ, prądy fazowe, THD prądu i napięcia, asymetria obciążenia faz.
• Tańsza alternatywa: dane 15-minutowe z licznika rozliczeniowego, które można uzyskać od OSD lub sprzedawcy energii.

Kompensator SVG czy bateria kondensatorów?

Szerzej o tym, gdzie najczęściej ukrywa się koszt mocy biernej, piszemy w artykule Kompensacja mocy biernej (SVG) w firmie – ukryty koszt na fakturze.

SVG, ASVG czy dławik?

Na jakie parametry kompensatora SVG patrzeć przy zakupie?

• Moc znamionowa [kvar] i możliwość łączenia modułów równolegle (rozbudowa, redundancja).
• Napięcie i układ sieci: 400 V, 3-fazowy 3- lub 4-przewodowy (3P3W / 3P4W) – zgodnie z instalacją.
• Kompensacja w obu kierunkach (indukcyjna i pojemnościowa) – kluczowe, gdy na fakturze jest energia pojemnościowa.
• Kompensacja asymetrii faz i harmonicznych – jeśli pomiar wykazał takie problemy.
• Przekładniki prądowe: przekładnia X/5 A dobrana do prądu przyłącza i klasa dokładności; ich miejsce montażu określa instrukcja producenta.
• Komunikacja i monitoring: wyświetlacz, RS485/Modbus, rejestr zdarzeń.
• Warunki pracy: chłodzenie, dopuszczalna temperatura otoczenia, sposób montażu (naścienny lub w szafie).

Praktyczne wskazówki dotyczące instalacji znajdziesz w artykule Wskazówki, jak instalować aktywny kompensator mocy biernej.

Lista kontrolna przed zamówieniem kompensatora

1. Faktury z 3–12 miesięcy: energia czynna, bierna indukcyjna i pojemnościowa, kwoty opłat.
2. Umowny tg φ₀ i krotność k z taryfy Twojego OSD.
3. Liczba godzin pracy zakładu i informacja, czy energia pojemnościowa pojawia się poza pracą.
4. Prąd i układ przyłącza (dobór przekładników) oraz miejsce montażu w rozdzielni.
5. Informacja o instalacji PV, falownikach napędów i innych źródłach harmonicznych.
6. Pisemny dobór mocy z obliczeniem i założonym zapasem.

Najczęstsze błędy przy doborze z faktury

• Dzielenie przez 720 h w zakładzie jednozmianowym – zaniża wymaganą moc nawet kilkukrotnie (w przykładzie wyszłoby ok. 17 kvar zamiast 71 kvar).
• Branie energii czynnej z innych stref niż energia bierna – tg φ musi być liczony z tych samych stref kontroli.
• Celowanie dokładnie w tg φ = 0,4 – każde wahanie obciążenia oznacza wtedy znowu opłatę; bezpieczniej celować w 0,2–0,3.
• Pominięcie energii pojemnościowej – bateria kondensatorów jej nie usunie, a kompensator wyłączany po godzinach pracy też nie.
• Dobór z jednej faktury – zawsze sprawdź najgorszy miesiąc z ostatniego roku.

FAQ – najczęstsze pytania o dobór kompensatora mocy biernej

Czy da się dobrać kompensator mocy biernej wyłącznie na podstawie faktury za prąd?

Tak, ale tylko orientacyjnie. Faktura pokazuje sumę energii biernej (kvarh) i czynnej (kWh) za cały okres rozliczeniowy, więc pozwala policzyć średni współczynnik tg φ i średnią moc bierną do skompensowania. Nie pokazuje szczytów, szybkich zmian obciążenia ani harmonicznych. Przy większych instalacjach lub szybkozmiennych odbiornikach ostateczną moc warto potwierdzić kilkudniowym pomiarem analizatorem sieci.

Ile wynosi dopuszczalny współczynnik tg φ0 w Polsce?

Domyślnie tg φ0 = 0,4 (co odpowiada cos φ ≈ 0,93). Wartość tę określa się w warunkach przyłączenia lub w umowie; może być niższa, jeśli uzasadnia to indywidualna ekspertyza, ale nie niższa niż 0,2. Jeżeli umowa jej nie określa, do rozliczeń przyjmuje się 0,4 (§ 47 ust. 4 rozporządzenia taryfowego, Dz.U. 2022 poz. 2505).

Kto płaci za energię bierną?

Rozliczeniami za energię bierną są objęci odbiorcy zasilani z sieci średniego, wysokiego i najwyższego napięcia. Mogą nimi być objęci także odbiorcy zasilani z sieci niskiego napięcia (do 1 kV) – w praktyce zwykle firmy z większą mocą przyłączeniową. Jeśli na fakturze widnieje pozycja za energię bierną (indukcyjną lub pojemnościową), dotyczy to Ciebie.

Jak policzyć tg φ z rachunku za prąd?

Podziel energię bierną indukcyjną pobraną w okresie rozliczeniowym (kvarh) przez energię czynną pobraną w tym samym okresie i w tych samych strefach kontroli (kWh). Przykład: 24 000 kvarh / 40 000 kWh = 0,6. Wynik większy niż tg φ0 (zwykle 0,4) oznacza opłatę za ponadumowny pobór energii biernej indukcyjnej.

Dlaczego płacę za energię bierną pojemnościową, skoro tg φ jest poniżej 0,4?

Bo energia bierna pojemnościowa jest rozliczana osobno i w całości – każda kvarh, bez progu. Typowe źródła to długie kable, zasilacze impulsowe, oświetlenie LED, UPS-y oraz przewymiarowane lub źle sterowane baterie kondensatorów, zwłaszcza w godzinach, gdy zakład nie pracuje. Kompensator SVG koryguje zarówno moc bierną indukcyjną, jak i pojemnościową.

Jaki zapas mocy przyjąć przy doborze kompensatora SVG?

Przy doborze z faktury zwykle dodaje się 20–30% do średniej mocy biernej, bo średnia z miesiąca nie pokazuje szczytów. Następnie wybiera się najbliższą standardową moc urządzenia powyżej wyniku lub zestaw modułów pracujących równolegle. Przy dużej zmienności obciążenia zapas wyznacza się z pomiaru, a nie z faktury.

Ile kosztuje kompensator mocy biernej SVG i kiedy się zwraca?

Urządzenie ok. 100 kvar kosztuje w solarne.info ok. 15,6–20,9 tys. zł netto (październik 2026), plus przekładniki i montaż. Przy opłatach rzędu 2,5 tys. zł miesięcznie (sieć SN) zwraca się w ok. 6–9 miesięcy, a przy przyłączu nN, gdzie krotność k wynosi zwykle 3,0, w ok. 2–3 miesiące.

Dlaczego po zamontowaniu fotowoltaiki w firmie pojawiła się opłata za energię bierną?

Bo PV zmniejsza pobór energii czynnej z sieci, a pobór energii biernej przez odbiorniki zostaje ten sam. Licznik dzieli tę samą liczbę kvarh przez mniej kWh, więc tg φ rośnie i może przekroczyć 0,4. Przykład: 10 500 kvarh / 30 000 kWh = 0,35 przed PV, ale 10 500 / 18 000 = 0,58 po PV.

Czy gospodarstwo domowe płaci za energię bierną?

W praktyce gospodarstwa domowe w taryfach grupy G nie mają na fakturze pozycji za energię bierną. Rozliczenia dotyczą głównie odbiorców zasilanych z sieci SN i wyższych napięć oraz części odbiorców biznesowych na nN. Najprostszy test: jeśli na fakturze nie ma pozycji „energia bierna”, kompensator nie obniży rachunku.

Czy kompensator mocy biernej zmniejsza zużycie prądu?

Nie zmniejsza zużycia energii czynnej (kWh). Usuwa opłaty za energię bierną i odciąża przewody oraz transformator, co może nieznacznie ograniczyć straty przesyłowe w instalacji.

Pomoc w doborze

Prześlij nam skany 3–12 ostatnich faktur (wystarczą strony z energią czynną i bierną) – policzymy tg φ, koszt i proponowaną moc kompensatora. Telefon: 22 299 23 26 (pon–pt 9:00–16:00), e-mail: biuro@so.net.pl. Ofertę urządzeń znajdziesz w kategorii kompensatory mocy biernej SVG.

Źródła

• Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 29 listopada 2022 r. w sprawie sposobu kształtowania i kalkulacji taryf oraz sposobu rozliczeń w obrocie energią elektryczną (Dz.U. 2022 poz. 2505), § 47
• Taryfa dla usług dystrybucji energii elektrycznej PGE Dystrybucja S.A. na rok 2026 – rozdz. 3.4 (rozliczenia za ponadumowny pobór energii biernej)
• URE: średnia cena sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym w 2024 r. – 518,81 zł/MWh (komunikat z 31.03.2025)

Paweł Marczewski

Inżynier, współwłaściciel Komputery SONET S.C. (solarne.info, Marki k. Warszawy). Od 2017 r. zajmuje się doborem i sprzedażą instalacji fotowoltaicznych, magazynów energii LiFePO4, przydomowych turbin wiatrowych oraz aktywnych kompensatorów mocy biernej SVG dla firm i prosumentów.